1η Αναθεώρηση Σχεδίου Διαχείρισης Υδάτων Θεσσαλίας : Οι ουτοπικές προτάσεις και οι εμμονές δεν βοηθούν στην αντιμετώπιση του υδατικού προβλήματος της Θεσσαλίας

Ενόψει της ολοκλήρωσης της διαδικασίας της 1ης Aναθεώρησης του Σχεδίου Διαχείρισης των Λεκανών Απορροής Ποταμών του Υδατικού Διαμερίσματος της Θεσσαλίας (στο εξής ΣΔ) και στα πλαίσια της επικείμενης (αιφνιδιαστικής) διαβούλευσης - παρουσίασης  {1} του στη Λάρισα (26/9), κρίνουμε σκόπιμο να ενημερώσουμε τους συμπολίτες μας και ιδιαίτερα τους αγρότες για το θέμα αυτό. Πρόκειται για μια σύνθετη διαδικασία που αφορά σε πολλούς και κρίσιμους τομείς της οικονομίας μας, όπως το πόσιμο νερό, τη γεωργία-αρδεύσεις, την ενέργεια-ΥΗΕ κ.α. Θα προσπαθήσουμε συνοπτικά και με απλά λόγια να σχολιάσουμε ορισμένα μόνο σημεία του και να τεκμηριώσουμε γιατί κατά την άποψή μας οι προτάσεις αυτής της αναθεώρησης του ΣΔ, εάν δεν κινηθούν σε άλλη κατεύθυνση, δεν θα αντιμετωπίσουν τα  βασικά χρόνια προβλήματα που σχετίζονται το υδατικό έλλειμα της Θεσσαλίας.  

1. Γενικά 

Η Ευρωπαϊκή Οδηγία – Πλαίσιο για τη Διαχείριση των Υδάτων (Οδηγία 2000/60/ΕΚ) που αποτελεί μια συνολική και καινοτόμο προσπάθεια προστασίας και διαχείρισης των υδατικών πόρων, έχει τεθεί σε ισχύ από το Δεκέμβριο του 2000. Καθιερώνει και εφαρμόζει πλέον κοινές αρχές και κανόνες για όλα τα Κράτη Μέλη, με τελικό ΣΤΟΧΟ τη σταδιακή επίτευξη και διατήρηση της "καλής κατάστασης" όλων των υδάτων. Η χώρα μας παρότι είχε (και εξακολουθεί να έχει) πολλά προβλήματα στην ορθολογική διαχείριση των υδατικών πόρων, μόλις το 2003 άρχισε να συμμορφώνεται με την Οδηγία, ενώ δραστηριοποιήθηκε ουσιαστικά το 2010, όταν τότε εκπονήθηκαν και τα  πρώτα Σχέδια Διαχείρισης στη Θεσσαλία και Δυτική Ελλάδα, η αναθεώρηση (1η) των οποίων βρίσκεται σε εξέλιξη την περίοδο αυτή.

Σήμερα, λίγα χρόνια μετά την έγκριση του πρώτου ΣΔ, εκτιμούμε ότι σημαντικά θέματα, όπως η εξοικονόμηση νερού, το ενδεχόμενο  μείωσης των αντλήσεων από υπόγεια νερά και η σταδιακή υποκατάσταση τους από επιφανειακά (ώστε να σταματήσει η ληστρική εκμετάλλευση του υπόγειου υδροφορέα), καθώς και άλλα επιμέρους ζητήματα που ενδιαφέρουν χιλιάδες συμπολίτες μας στην ύπαιθρο, δεν έχουν αντιμετωπισθεί και δεν πρόκειται να αντιμετωπισθούν εάν δεν υπάρξει πολιτική βούληση και σοβαρός σχεδιασμός.

2. Η Θεσσαλία και το οικολογικό της πρόβλημα.

Οι υψηλές καταναλώσεις νερού στην λεκάνη του Πηνειού, κυρίως λόγω των αρδεύσεων, εδώ και 30 χρόνια υπερβαίνουν σταθερά εκείνες τις ποσότητες που διατίθενται από τις λίμνες, τα ποτάμια, τους τεχνητούς ταμιευτήρες (π.χ. Σμόκοβο), τα ανανεώσιμα υπόγεια νερά και τα «δανεικά» από την λεκάνη Αχελώου (τεχνητή λίμνη Ν. Πλαστήρα).  Έτσι τα ετήσια ελλείμματα συνεχώς διευρύνονται και σήμερα φθάσαμε να έχουμε κάνει υπέρβαση αντλήσεων όλα αυτά τα χρόνια σχεδόν 3 δισεκατομμύρια κ.μ. νερού.  Το τεράστιο αυτό συσσωρευμένο έλλειμμα αποτελεί μια οικολογική «βόμβα» για τον τόπο μας.

Άραγε είναι  εφικτό, χωρίς σοβαρές παρεμβάσεις που θα αντιμετωπίζουν τις αυξημένες ανάγκες σε νερό που έχει η Θεσσαλία, να υπάρξει πραγματική προστασία του περιβάλλοντος ;  Η απάντηση είναι ότι αυτό μπορεί να γίνει εάν   το ΣΔ καταφέρει να πετύχει ισορροπία, ανάμεσα στην κοινωνική, περιβαλλοντική & οικονομική αξία του νερού.

Πράγματι το Σ.Δ. του 2014 αλλά και οι προτάσεις αναθεώρησης τους έως το 2021 αναγνωρίζουν ότι το πραγματικό ετήσιο έλλειμμα ανέρχεται τουλάχιστον σε 420 εκατ. κ.μ. νερού.  Για την άμβλυνση του προβλήματος, ορθώς κατά την άποψη μου, στο υδατικό ισοζύγιο υπολογίζουν (κατά παραδοχή) ότι στο μέλλον η κατανάλωση ανά στρέμμα κατά μ.ο. θα περιοριστεί στα 450 κ.μ. νερού, οπότε θα εξοικονομηθούν κάποιες αξιόλογες ποσότητες υδάτων και το ετήσιο έλλειμμα σταδιακά, μετά από χρόνια, θα διαμορφωθεί στα 275 εκατ. κ.μ. νερού.

Όμως με το  πρόγραμμα μέτρων που προτείνονται στο ΣΔ ο τομέας της   εξοικονόμησης νερού δεν αντιμετωπίζεται όπως θα έπρεπε.  Είναι γεγονός ότι οι αγρότες μας στην πλειοψηφία τους έχουν  αλλάξει συνήθειες & νοοτροπία. Εδώ & πολλά χρόνια στη Θεσσαλία, έχουν εκσυγχρονίσει τα αρδευτικά τους συστήματα, ενώ η έλλειψη νερού τους επέβαλλε να είναι πιο  προσεκτικοί αλλά & ευαισθητοποιημένοι στην οικονομία  νερού. Παρόλα αυτά μία συνεπής πολιτική προς την κατεύθυνση εξοικονόμησης νερού πρέπει να προβλέπει συγκεκριμένα μέτρα & οικονομικούς πόρους. Για να στοχεύσουμε λοιπόν κατά τα επόμενα 5 ή 10 χρόνια  στον εκσυγχρονισμό των αρδευτικών συστημάτων με στάγδην άρδευση, μικροαρδεύσεις ή άλλες εξελιγμένες μεθόδους, π.χ. για 500.000 στρ., πρέπει να υπάρξουν κίνητρα & οικονομικές ενισχύσεις. Μία ρεαλιστική προσέγγιση για την πολιτική αυτή θα έπρεπε να προβλέπει ποσό τουλάχιστον 100 εκατ. € (ήτοι : 500.000 στρ. χ  200 €/στρ.) Επίσης σε περιοχές με ανοικτούς αγωγούς μεταφοράς νερού, συλλογικών αρδευτικών έργων όπως του Ταυρωπού, Σμοκόβου, Υπέρειας & ΤΟΕΒ Πηνειού συνολικής έκτασης 300.000 στρ., θα έπρεπε να προγραμματισθεί στην επόμενη δεκαετία η μετατροπή τους σε κλειστά υπόγεια δίκτυα (σε πρόσφατη έρευνα από το ΕΜΠ οι απώλειες υπολογίζονται σε 40-45%). Δυστυχώς τίποτε από τα προαναφερθέντα δεν προβλέπεται στην αναθεώρηση του νέου ΣΔ.

Το συμπέρασμα είναι ότι ο ορθός στόχος της εξοικονόμησης  πρακτικά βρίσκεται στον αέρα και συνεπώς ο υπερκαταπονημένος Πηνειός και κυρίως οι υπόγειοι υδροφορείς, θα συνεχίζουν να καλύπτουν τις αρδευτικές ανάγκες, καταστρέφοντας όμως την οικολογική ισορροπία στην λεκάνη Πηνειού.

3. Οι προτάσεις και οι εναλλακτικές επιλογές.

Μπροστά στην κατάσταση που δημιουργείται οι μελέτες και του εγκεκριμένου Σ.Δ. αλλά και της αναθεώρησης προβαίνουν σε εναλλακτικές προτάσεις-σενάρια. 

Η πρώτη (κοινή) πρόταση που τέθηκε υπόψη, και το 2014 και τώρα, είναι η διακοπή άρδευσης τουλάχιστον σε 400-700.000 στρ. ώστε να μειωθούν τα ελλείμματα. Όπως εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς τέτοια λύση δεν θα ήταν δυνατόν να γίνει αποδεκτή από κανέναν. Απο το σημείο αυτό λοιπόν και πέρα αρχίζουν οι σημαντικές διαφορές. Το 2014 η τότε κυβέρνηση αποδέχθηκε ως αναγκαία την πρόταση του Σ.Δ. για μεταφορά από τον Αχελώο (ταμιευτήρα Συκιάς) μιας ποσότητας 250 εκ.κ.μ.   Η λύση αυτή κρίθηκε ως «βέλτιστη» για τους εξής λόγους :

α. Ως πιο σύντομη χρονικά ώστε το ταχύτερο να αρχίσει η ανάταξη των επιφανειακών (ποτάμια) και κυρίως υπόγειων υδροφορέων και να αποκατασταθεί σταδιακά ( με την συνδρομή  άλλων συνοδών μέτρων) η οικολογική ισορροπία.

β.  Από οικονομοτεχνικής απόψεως, δεδομένου ότι για την ολοκλήρωση του έργου Συκιάς-σήραγγας απαιτούνται μόνο 200+60 ≈ 260 εκατ. ευρώ.

γ.  Από οικολογικής απόψεως (όπως στο α), ώστε να ανακοπεί και να περιοριστεί το ταχύτερο η περιβαλλοντική καταστροφή.

δ. Εξασφάλιση ταμίευσης μέσω της Συκιάς του αναγκαίου Στρατηγικού Αποθέματος υδάτων για το υδατικό διαμέρισμα Θεσσαλίας, τα οποία  θα χρησιμοποιηθούν  σε περιόδους κρίσεων λειψυδρίας.

Αντίθετα οι σημερινές προτάσεις της αναθεώρησης του  Σ.Δ., με κυβερνητική παρέμβαση, αποκλείουν ρητά την μεταφορά νερού από τον Αχελώο. Θα ανέμενε κανείς μια σαφή εναλλακτική σκέψη με ισοδύναμα αποτελέσματα, παρόμοιου κόστους και χρονικά και περιβαλλοντικά αποδεκτή.  Με έκπληξη όμως διαπιστώνουμε ότι προτείνουν μια «δέσμη» έργων που πρακτικά παραπέμπουν την λύση τον προβλημάτων σε ένα αβέβαιο μέλλον.

Ειδικότερα στην αναθεώρηση προτείνεται η κατασκευή  των περιφερειακών ταμιευτήρων Πύλης και Μουζακίου, του Νεοχωρίτη Τρικάλων, του Παλιοδερλί στον Ενιπέα Φαρσάλων, της Καλούδας Ελασσόνας (Καλούδα-Κεφαλόβρυσο), έργα καθόλα χρήσιμα, που όμως χαρακτηρίζονται από χαμηλό βαθμό ωριμότητας και προετοιμασίας. Επιπλέον προτείνονται και άλλα μικρότερα  έργα ταμίευσης στις πεδινές εκτάσεις της ΛΑΠ Πηνειού, που όχι απλώς δεν υπάρχει για αυτά έστω κάποια αναγνωριστική έκθεση, αλλά παρουσιάζονται χωρίς όνομα και χωρίς καν υπόδειξη της θέσης στην οποία θα «κατασκευασθούν».

Η πρόβλεψη συνεπώς υλοποίησης των έργων αυτών στο χρονικό ορίζοντα 2017 – 2021 (που θα ισχύει το νέο Σχέδιο Διαχείρισης), θεωρείται πρόχειρη και ουτοπική τόσο από πλευράς  ωριμότητας των απαιτούμενων μελετών και  διαδικασιών (απαλλοτριώσεων, δημοπρατήσεων) όσο και από οικονομικής απόψεως για τα δεδομένα της χώρας (απαιτούνται συνολικά πάνω από 1.300 εκατ. € για την εξασφάλιση 275 εκατ. μ3 νερού), σε αντίθεση με την προηγούμενη επιλογή μέσω της οποίας μας παρέχεται η δυνατότητα μεταφοράς νερού 250 εκατ. μ3 νερού από τον Άνω Αχελώο στη Θεσσαλία, με ευνοϊκότερες χρονικές και οικονομικές προϋποθέσεις.

Με άλλα λόγια εάν κανείς θα ήθελε να καταδικάσει στο διηνεκές την Θεσσαλία σε «οικολογική αναπηρία» δεν θα μπορούσε να σκεφθεί καλύτερο συνδυασμό ανεφάρμοστων προτάσεων, όπως σήμερα αυτών της αναθεώρησης των Σ.Δ.

      Και γιατί όλα αυτά ; Προφανώς στο ΣΥΡΙΖΑ, αφού σε όλα τα περιβαλλοντικά μέτωπα που είχανε κάνει σημαία  ως αντιπολίτευση  πριν το 2015 (Μεσοχώρα, Ελληνικό, γήπεδο Ν. Φιλαδέλφειας, ΣΔΙΤ – σκουπίδια κλπ) κάνανε στροφή 180 μοιρών με εκκωφαντικές παραχωρήσεις, τώρα προσπαθούν να «κρατηθούν» όσο μπορούν μόνο στα  δύο που απομείναν  από αυτά, δηλαδή στις Σκουριές και τον «μισό» Αχελώο (Συκιά-σήραγγα), χωρίς να σκέφτονται ότι αυτή τη λογική τους θα την πληρώσει το περιβάλλον στον τόπο μας, παρότι  όλοι   στο κόμμα αυτό ορκίζονται κάθε μέρα στην «αειφορία», στην «βιώσιμη» ανάπτυξη και άλλα παρόμοια.

4.  Η διαβούλευση

      Τέλος ένα σοβαρό θεσμικό ζήτημα που πρέπει να αναφερθεί, είναι και οι διαδικασίες διαβούλευσης πριν την έγκριση του ΣΔ. Η συμμετοχή όλων όσων επηρεάζονται άμεσα ή έμμεσα και ιδιαίτερα των κάθε είδους χρηστών νερού, δημιουργεί υδατική συνείδηση, ευαισθητοποιεί τους πολίτες και συνεισφέρει στην δημόσια αποδοχή & διαφάνεια. Παρατηρούμε όμως ότι στην τρέχουσα διαδικασία υπάρχει σοβαρό έλλειμμα ενημέρωσης, διακρίνουμε μια ανεξήγητη βιασύνη, σφιχτές ημερομηνίες και παντελή αγνόηση των κανόνων της οδηγίας για εκτεταμένη δημοσιότητα και ουσιαστικό διάλογο.  Γενικά οι φορείς και το κοινό δεν προλαβαίνουν ούτε καν να πληροφορηθούν τη διαδικασία, κατά μείζονα λόγο να μελετήσουν και να παρέμβουν. Όλα αυτά εκτιμούμε ότι δεν γίνονται τυχαία. Η  Ειδική Γραμματεία Υδάτων και η Κυβέρνηση, για λόγους που εύκολα μπορεί κανείς να υποθέσει, επιδιώκουν να «περάσουν» όπως-όπως την αναθεώρηση του ΣΔ και να ανακοινώσουν τις επιλογές τους (ειδικά για το θέμα του Αχελώου) βιαστικά και χωρίς περαιτέρω δημοσιότητα.

5. Συμπέρασμα

Κλείνοντας, εκτιμούμε ότι με όλα όσα συμβαίνουν, η όλη προσπάθεια θα καταλήξει ως «Άσκηση επί χάρτου» και «Ευχολόγιο διοικητικών μέτρων και ρυθμίσεων», ενώ ταυτόχρονα θα πληγεί η αξιοπιστία της μεταρρύθμισης και θα αμφισβητηθεί η σημασία της από τους χρήστες νερού, εξέλιξη που θα αποβεί σε βάρος της περιοχής μας που έχει ανάγκη πραγματικών μεταρρυθμίσεων και αλλαγών στη διαχείριση των υδάτων.   

{1} Ανακοίνωση του ΥΠΕΚΑ/ΕΓΥ, πρόσκληση και πρόγραμμα της Ημερίδας εδώ : 

http://wfdver.ypeka.gr/el/event/conf-el08/

https://www.ypethe.gr/sites/default/files/archivefiles/2017_09_20_proskl...