Αρδευτικό νερό ...και Εντροπία - Άρθρο του Ζήση Αργυρόπουλου

Μια "καθυστερημένη" αλλά εξαιρετική επιστημονική συνεισφορά στο πρόσφατο αφιέρωμα μας (δες εδώ τον σχετικό σύνδεσμο {1}) για το αρδευτικό νερό και τους ΤΟΕΒ, από τον γνωστό περιβαλλοντολόγο-χημικό κ. Ζήση Αργυρόπουλο :

 

Αρδευτικό νερό ...και Εντροπία

Ζήσης Αργυρόπουλος- Χημικός/ Περιβαλλοντολόγος

Στην εκτίμηση της Χιλιετίας εκ μέρους του ΟΗΕ( 2000) αναφέρεται ό,τι « η Γεωργία υπήρξε ο πιο σημαντικός παράγων αλλοίωσης του φυσικού περιβάλλοντος», εννοώντας, όπως είναι φυσικό, την αλλοίωση του τοπίου και κατ’ επέκταση την υποβάθμιση των φυσικών διεργασιών. Δηλαδή μετέτρεψε ένα πολύπλοκο και περισσότερο σταθερό οικοσύστημα, σε ένα απλουστευμένο και πλέον ευάλωτο γεωργικό τοπίο, με προφανή στόχο την αναγκαιότητα της ανθρώπινης διατροφής αλλά και αυτής των παραγωγικών ζώων, καθώς οι ανθρώπινες κοινωνίες αποκτούσαν όλο και μεγαλύτερη οργάνωση .

Ξεκινώ το σημείωμά μου με μια παραδοχή, με την οποία πιστεύω πως σήμερα κανείς δεν διαφωνεί σθεναρά :

Η παλιά επιστήμη, στην οποία πρυτάνευσε ο όρος «αποδοτικότητα», αντιμετώπισε τη φύση ως ένα σύνολο αντικειμένων (πόρων) αποσκοπώντας να την καταστήσει πιο παραγωγική. Η νέα επιστήμη, θα πρέπει να την αντιμετωπίσει ως ένα πλέγμα φυσικών – γαιωχημικών – βιολογικών σχέσεων, αποσκοπώντας να την καταστήσει πιο βιώσιμη.

Δεν καταργείται ο όρος «παραγωγικότητα», απλά επιχειρείται να αποτιμηθεί με τρόπο που να λαμβάνει υπ’ όψη του, τόσο τη θερμοδυναμική αποδοτικότητα όσο και τις εντροπικές επιπτώσεις, πολύ δε περισσότερο το διαχρονικό κόστος που επιμερίζεται στην κοινωνία ως σύνολο, στο περιβάλλον, στους γαιωχημικούς κύκλους αλλά κυρίως στις μελλοντικές γενιές.

Στο προκείμενο, λοιπόν· το αρδευτικό νερό. Μετά την Πράσινη Επανάσταση (Ν. Μπορλάουγκ) που κυριολεκτικά εκτόξευσε τη γεωργική αποδοτικότητα, ελάχιστα μελετήθηκαν και αποτιμήθηκαν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Κι όχι μόνον αυτές που είναι άμεσα ορατές και διεγείρουν το θυμικό μας, π.χ τα νεκρά ψάρια στον Πηνειό ή την Κάρλα, ο ευτροφισμός των επιφανειακών υδάτων κλπ. Όπως σε κάθε εγχείρημα οικονομικής μεγέθυνσης, και στην εκμηχανισμένη γεωργία, η Ενέργεια ως σπατάλη δεν έγινε ιδιαίτερα αντιληπτή παρά μόνο ως κόστος παραγωγής, που συχνά, ιδίως στο θεσσαλικό κάμπο, οδηγεί το δίπτυχο « κόστος – όφελος» στα όριά του. έτσι, από πρώτη ματιά, το κόστος ενέργειας για την άντληση του αρδευτικού νερού φτάνει σε δυσθεώρητα ύψη ανά μονάδα προϊόντος. Επίσης, το ενεργειακό κόστος για τις υπόλοιπες γεωργικές εργασίες ( π.χ πετρέλαιο κίνησης) είναι κι αυτό ορατό κόστος και φυσικά απασχολεί έντονα τον αγροτικό κόσμο.

Δυστυχώς, πέρα απ’ τα ορατά υπάρχει κι ένα πλήθος ενεργειακών εισροών στο χωράφι ( λιπάσματα, φυτοφάρμακα) όπως κι ένα υπόλοιπο ενεργειακό κόστος για την παραγωγή, τη μεταποίηση, αποθήκευση και τ μεταφορά μέχρι το προϊόν να φτάσει στον καταναλωτή, χωρίς στην τελική τιμή να συνυπολογίζεται το κόστος Εντροπίας και το περιβαλλοντικό. Όλα αυτά συντείνουν στα εξής :

1.  η καταναλισκόμενη ενέργεια για την παραγωγή μια μονάδας προϊόντος είναι πολλαπλάσια από την ενέργεια που εμπερικλείει το ίδιο το προϊόν ( 7 – 10 φορές ανάλογα με τη φύση του προϊόντος και τον υφιστάμενο καταμερισμό εργασίας).

2. η Γεωργία να είναι και αυτή σημαντικός παράγων στην υπερθέρμανση του πλανήτη, κάτι που αποτελεί και το λεγόμενο εντροπικό χρέος που δυστυχώς επιμερίζεται περισσότερο στις επόμενες γενιές.

Και τί σχέση έχει μ’ όλα τα παραπάνω το αρδευτικό νερό ;

(α) Αυτό αυξάνει σημαντικά την Εντροπία του Συστήματος όταν αντλείται από τον υπόγειο υδροφόρο, με δύο τρόπους·

-  την άμεση κατανάλωση ενέργειας που διαταράσσει, στο βαθμό που του αναλογεί, τους γαιωχημικούς κύκλους όταν η ενέργεια παράγεται από ορυκτά καύσιμα, την παραγωγή αερίων του θερμοκηπίου και την αέρια χημική ρύπανση, κατά κανόνα μακριά από το χώρο των γεωργικών δραστηριοτήτων.

- την υποβάθμιση του υπόγειου υδροφόρου, τη διατάραξη της σταθερότητας των υπόγειων υδατικών κοιτασμάτων, ιδίως, όπως στην περιοχή της Θεσσαλίας όπου η ταχύτητα αναπλήρωσης είναι ελάχιστη σε σχέση μ’ αυτή της κατανάλωσης. Όταν μάλιστα αυτή η κατανάλωση φτάνει σε επίπεδα ρεκόρ- 80 -90% - τότε μπορούμε να ισχυριστούμε ότι το κόστος αυτής καθαυτής της διατάραξης είναι πολύ σοβαρότερο απ’ το κόστος της σπατάλης του νερού. Γιατί ; Γιατί απλά  η ανάταξη του φαινομένου στοιχίζει πολύ περισσότερο από μια απλή εφαρμογή πολιτικής εξοικονόμησης. Στη σωστή εν μέρει κατεύθυνση είναι η επί τόπου παραγωγή ενέργειας από φωτοβολταίκά. Έτσι περιορίζουμε το μέγεθος της Εντροπίας ...στην Κοζάνη και την Πτολεμαΐδα αλλά αυτό και μόνο δε λύνει το πρόβλημα με τα υπόγεια νερά. Η ανάταξη παραμένει ως ζητούμενο κι η οικολογική ισορροπία ομοίως. Όποιος επαναπαύεται στην αλλαγή του τρόπου παραγωγής ενέργειας και μόνο δε μπορεί να δει το σοβαρό ζήτημα  των υπογείων υδάτων στο σύνολό του· υποβάθμιση ποιότητας, δραματική πτώση υδροφόρου. Κι ας μη ξεχνάμε δυο διεργασίες που λειτουργούν αναπόδραστα με τα προηγούμενα· την υφαλμύρωση των παράκτιων υπογείων υδάτων (μη αναστρέψιμη μεταβολή) και την διάβρωση/ ερημοποίηση.

Άρα, πού βρίσκεται η λύση ;

1. Έργα ταμίευσης υδάτων- εμπλουτισμός υδροφόρων, χρήση ΑΠΕ στα φράγματα ταμίευσης ως μέρος της διαδικασίας pump & storage. Τα έργα ταμίευσης τα κρίνω επιβεβλημένα όσο ποτέ άλλοτε διότι οι δυσοίωνες προβλέψεις των κλιματικών μοντέλων για τη Θεσσαλία είναι· μείωση των ατμοσφαιρικών κατακρημνίσεων εν μέσω έντασης των καιρικών φαινομένων. Και πριν κάποιοι επαναλάβουν το χιλιοειπωμένο « τα νερά φεύγουν ανεκμετάλλευτα στη θάλασσα!» λες κι η θάλασσα δεν πρέπει να ανανεώνεται, εγώ λέω αυτό : στο στεγνό μας μέλλον, το μειωμένο νερό που θα μας στέλνει ο καλός θεός με τόσο βίαιο τρόπο, θα πρέπει να βρούμε τους καλύτερους τρόπους να το διαχειριστούμε δίχως να ξεχνάμε ασφαλώς και το ...μερίδιο της θάλασσας.

2. χωρική ανακατανομή των καλλιεργειών υπό την πίεση κάποιων περιοριστικών παραγόντων που συναρτώνται με τη φέρουσα ικανότητα των οικοσυστημάτων( εφόσον προτάσσουμε τη βιωσιμότητα κι όχι την αποδοτικότητα του συστήματος), την αδήριτη αναγκαιότητα ανάταξης του φυσικού περιβάλλοντος και την Κλιματική Αλλαγή. Είναι πολύ ενδιαφέρουσα μια μελέτη των  M.M. Aldaya & A. Y. Hoekstra : The water needed for Italians to eat pasta and pizza, όπου οι δύο παραπάνω επιστήμονες δείχνουν ξεκάθαρα ότι η χωρική ανακατανομή της καλλιέργειας των δημητριακών εντός της Ιταλίας μπορεί να μειώσει ταυτόχρονα τόσο το υδατικό αποτύπωμα αλλά και το ενεργειακό των παραπάνω προϊόντων. Αν η Ε,Ε πιστεύει στα σοβαρά στη βιωσιμότητα της φύσης και την έκταση των επιπτώσεων της Κλιματικής Αλλαγής κι όχι μόνο στους νόμους της Αγοράς και του Εμπορίου, καλείται να στηρίξει μια αγροτική παραγωγή που δε θα οδηγεί τα οικοσυστήματα σε κατάρρευση, αντιθέτως θα τα αναβαθμίζει. Κάποιοι θα πουν, βέβαια, πως οι νόμοι της Αγοράς είναι άτεγκτοι ! Επιτρέψτε μου να πιστεύω ό,τι μετά τις τελευταίες κινήσεις Τραμπ όσο και τις λογής συμφωνίες τύπου ΤΤΙΡ, μάλλον στο προσεχές μέλλον η λέξη « Ηπειροποίηση» θα κυριαρχήσει στο λεξιλόγιό μας έναντι του όρου «Παγκοσμιοποίηση».

(β) Επιστρέφουμε στο αρδευτικό νερό· Αυτό γίνεται ...άθελά του ο φορέας της αυξημένης Εντροπίας του συστήματος, μεταφέροντας τη ρύπανση στα επιφανειακά νερά( ποτάμια, λίμνες, παράκτια οικοσυστήματα κλπ) είτε επιστρέφοντάς την στα υπόγεια νερά (αυξημένες συγκεντρώσεις ΝΟ3-, ΝΗ4+, ΡΟ43- κλπ) στη μεν πρώτη περίπτωση, τα εμφανή αποτελέσματα είναι τα φαινόμενα ευτροφισμού που πέραν του δυσάρεστου αισθητικού αποτελέσματος, έχουν συχνά επώδυνες επιπτώσεις στη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων, την υδρόβια ζωή κλπ. Έτσι, που αν  αυτή τη βιωσιμότητα την αποτιμήσουμε με βάση την κλασσική οικονομική θεωρία, είναι σίγουρο ό,τι υποβαθμίζεται ένα κεφάλαιο που θα μπορούσε με πολλούς τρόπους να παράξει προστιθέμενη αξία. Και το χειρότερο· το πρόβλημα εκτείνεται τόσο χωρικά όσο και χρονικά. Στη δεύτερη περίπτωση, η υποβάθμιση της ποιότητας που δυστυχώς δεν ανατάσσεται εύκολα μειώνει τα περιθώρια χρήσης των υπογείων υδάτων και ως αρδευτικά αλλά κυρίως ως πόσιμα.

Είναι προφανές ότι στην περίπτωση αυτή θα πρέπει να μιλήσουμε για τον εξορθολογισμό των ενεργειακών εισροών στο σύστημα. Και δε θα μιλήσουμε μόνο για τη χιλιοειπωμένη επίσης «λελογισμένη χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων» αλλά και για ένα σύνολο πρακτικών που είτε βοηθούν στον περιορισμό της ρύπανσης είτε συμβάλλουν στην αναγέννηση του εδάφους με την επανεισδοχή σ’ αυτό του οργανικού φορτίου που είτε χάνεται είτε καταστρέφεται με βίαιες πρακτικές όπως η καύση της καλαμιάς.

Σίγουρο πάντως είναι ένα· ο κόσμος που ξέραμε δεν υπάρχει πια ! Και σίγουρα σε κανένα μας δε συμφέρει να ...μακροημερεύσει !  το στεγνό και γεμάτο αβεβαιότητες μέλλον μας καλούμαστε να το διαχειριστούμε με ευφυή και συνετό τρόπο ώστε να υπάρξει σε σχετική επάρκεια και για τους επόμενους...

 

{1} Παγκόσμια Ημέρα Νερού 2018 - Αφιέρωμα στο αρδευτικό νερό και τους οργανισμούς που το διαχειρίζονται (ΤΟΕΒ)

https://www.ypethe.gr/news/pagkosmia-imera-neroy-2018-afieroma-sto-ardey...

 

Πηγή: 
https://www.ypethe.gr