Η καθυστερημένη αντίδραση της Ε.Ε. στην λαίλαπα της ξηρασίας που απειλεί την Ευρώπη – (Χρ. Τσαντήλας)*

Το τελευταίο διάστημα το Politico με σειρά δημοσιευμάτων ανέδειξε την οριακή κατάσταση στην οποία έχουν φθάσει πολλές περιοχές της Ευρώπης από την παρατεταμένη ξηρασία1 που φαίνεται ότι άρχισε επί τέλους να ευαισθητοποιεί την πολιτική ηγεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι προειδοποιήσεις που εκπέμπονται μέσω των άρθρων του Politico βασίζονται στα ευρήματα της τελευταίας έρευνας του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ξηρασίας του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC)², τα οποία από τα μέσα Μαρτίου τοποθετούν τμήματα της Πολωνίας, της Ουκρανίας, της Ελλάδας, των Βαλκανίων, της Σουηδίας, της Ιρλανδίας, της Γερμανίας και άλλων περιοχών στην πορτοκαλί κατηγορία προειδοποίησης, ενώ οι νοτιοανατολικές ακτές της Ισπανίας βρίσκονται ήδη σε κόκκινο συναγερμό (βλ. χάρτη).

Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ξηρασίας η κατάσταση προκαλεί αρκετή ανησυχία, ιδιαίτερα στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Επί πλέον σε ό,τι αφορά τη γεωργία, οι επιπτώσεις θα είναι πολύ σοβαρές λόγω του ελλείμματος βροχόπτωσης που σύμφωνα με τις προβλέψεις θα συνεχίσει να αυξάνεται. Η κατάσταση είναι πολύ χειρότερη στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, λόγω του ξηρού χειμώνα που προηγήθηκε. Μεταξύ των χωρών που επλήγησαν περισσότερο είναι η Πολωνία και η Ουκρανία, οι οποίες είναι και οι δύο κορυφαίοι εξαγωγείς σιτηρών παγκοσμίως. Όλα αυτά θορύβησαν την πολιτική ηγεσία της ΕΕ, η οποία θυμήθηκε επί τέλους να ανακοινώσει την «Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ανθεκτικότητα των Υδάτων». Σκοπός του άρθρου αυτού είναι η κριτική παρουσίαση των αρχών της Στρατηγικής αυτής και η ανάδειξη των πραγματικών κινδύνων για τη Χώρα μας και την περιοχή μας με έμφαση στον τομέα της γεωργίας.

Το σχετικό κείμενο της Στρατηγικής (3) αρχίζοντας την διατύπωση κλισέ ότι «το νερό είναι ζωή» και ότι «το περιβάλλον, η οικονομία, η διατροφική και ενεργειακή ασφάλεια και η ποιότητα ζωής μας εξαρτώνται από τη σταθερή παροχή καλής ποιότητας νερού» στη συνέχεια με όσα προτείνει σε πολλά σημεία αυτοαναιρείται, όπως θα αναδειχθεί παρακάτω.

Το πλαίσιο εντός του οποίου θα αναπτυχθεί η στρατηγική για την ανθεκτικότητα του νερού

Σύμφωνα με την ίδια τη Στρατηγική (2) το πλαίσιο εντός του οποίου αυτή θα διαμορφώνεται στη βάση ότι η ανθεκτικότητα των υδάτων είναι ζήτημα ασφάλειας και ετοιμότητας σε περίπτωση κρίσης για την ΕΕ και τοποθετεί τη διαχείριση του ζητήματος στα ακόλουθα σημεία (3) :

• Η επένδυση στη βιώσιμη διαχείριση των υδάτων και στην καινοτομία θα ενισχύσει τις επιχειρήσεις της Ευρώπης και θα τονώσει την ανταγωνιστικότητα. Δηλαδή απ’ την αρχή η αντιμετώπιση του θεμελιακού αυτού ζητήματος εναποτίθεται στην τόνωση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων.
• Η ανθεκτικότητα των υδάτων αποτελεί σημαντική επιχειρηματική ευκαιρία για τη βιομηχανία της ΕΕ. Και πάλι οι ελπίδες εναποτίθενται στις επιχειρηματικές ευκαιρίες.
• Η ισχυρή ευρωπαϊκή παγκόσμια ηγεσία στην ανθεκτικότητα των υδάτων αποτελεί ευκαιρία για την οικοδόμηση στρατηγικών συμμαχιών με διεθνείς εταίρους. Αυτή η παράμετρος βασίζεται στην εκτίμηση ότι ο παγκόσμιος ανταγωνισμός για τα αποθέματα γλυκού νερού με την αναμενόμενη αύξηση της ζήτησης περισσότερο από 40% το 2030 που θα προκαλέσει εκτοπισμό 40 εκατ. ανθρώπων και ζημιές που το 2024 ήταν μεγαλύτερες των 480 δις.

Τι φαίνεται λοιπόν ήδη από την αρχή του κειμένου της Στρατηγικής; Ενώ η πρόσβαση σε καθαρό και οικονομικά προσιτό νερό θεωρείται ότι αποτελεί «ανθρώπινο δικαίωμα και δημόσιο αγαθό», ξεκαθαρίζεται ότι «Η επένδυση στη βιώσιμη διαχείριση των υδάτων και στην καινοτομία θα ενισχύσει τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και θα τονώσει την ανταγωνιστικότητα» και ότι «Η ανθεκτικότητα των υδάτων αποτελεί σημαντική επιχειρηματική ευκαιρία για τη βιομηχανία της ΕΕ» δίνοντας λεπτομερείς πληροφορίες για τις «επενδυτικές προοπτικές» για τις εταιρείες καινοτομίας στις οποίες ανοίγονται μεγάλες οικονομικές ευκαιρίες.

Η πρώτη λοιπόν διαπίστωση είναι ότι ο βασικός σκοπός της Στρατηγικής για «πρόσβαση σε καθαρό και οικονομικά προσιτό νερό, που αποτελεί ανθρώπινο δικαίωμα και δημόσιο αγαθό», θα εξασφαλισθεί από τις επενδυτικές ευκαιρίες που δημιουργούνται για τις σύγχρονες εταιρείες καινοτομίας. Αυτό βέβαια εγείρει αυτόματα το ερώτημα πως αυτά τα μεγάλα διακυβεύματα θα εξυπηρετηθούν, εάν δεν εξασφαλίζεται η οικονομική αποτελεσματικότητα – κερδοφορία – των επιχειρήσεων, κάτι που μπορεί να συμβεί σύμφωνα με τις αρχές της ελεύθερης οικονομίας.

Μήπως από την αρχή η αποτελεσματικότητα αυτής της Στρατηγικής καθίσταται αμφίβολη ; Ας δούμε όμως αναλυτικότερα το περιεχόμενο της Στρατηγικής και τα μέτρα που προτείνει για την υλοποίησή της, που σε ό,τι αφορά τα τεχνικά ζητήματα βασίζεται στην εξαιρετική ανάλυση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (2).

Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο τα κύρια αντικείμενα της νέας Στρατηγικής για το νερό που ανακοίνωσε η Πρόεδρος Ούρσουλα φον ντερ Λάϊεν, είναι τα ακόλουθα :

1. Αποκατάσταση και προστασία του κύκλου του νερού ως βάση για την αειφόρο παροχή νερού. Ο στόχος της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα για την επίτευξη καλής κατάστασης όλων των υδάτινων σωμάτων έως το 2027 και οι στόχοι της οδηγίας για τις πλημμύρες παραμένουν η πυξίδα για τη δράση. Η Επιτροπή θα δώσει προτεραιότητα στην επιβολή με βάση την τελευταία της αξιολόγηση των εθνικών σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (ΣΔΛΑΠ) και των σχεδίων διαχείρισης κινδύνων πλημμύρας (ΣΔΚΠ) σε διάλογο με τα κράτη μέλη. Στο σημείο αυτό δικαιούμαστε να διερωτηθούμε τι θα γίνει με το ΣΔΛΑΠ του EL08 (της Θεσσαλίας) που βρίσκεται υπό αναίρεση στο ΣτΕ ;
2. Η οικοδόμηση μιας οικονομίας με έξυπνο νερό που δεν αφήνει κανέναν πίσω, στηρίζει την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ και προσελκύει επενδυτές.

Με δεδομένο ότι το νερό είναι περιορισμένος πόρος η στρατηγική θεωρεί ότι πρέπει να μειωθεί η ζήτηση σε όλους τους τομείς της οικονομίας προωθώντας την εξοικονόμηση, την αποδοτικότητα και την επαναχρησιμοποίηση του νερού, όπου αυτή είναι δυνατή. Αυτά είναι ιδιαίτερα επιτακτικά σε περιοχές που αντιμετωπίζουν μεγαλύτερα προβλήματα έλλειψης νερού και ξηρασίας, όπως η Ελλάδα και ιδιαίτερα η περιοχή μας.

Στο αντικείμενο αυτό της Στρατηγικής επιβάλλεται να σταθούμε αναλυτικότερα διότι αφορά ένα από τους σημαντικότερους τομείς της οικονομίας της χώρας μας και ιδιαίτερα της Θεσσαλίας, τον Πρωτογενή Τομέα της Γεωργίας (ΠΤΓ). Και εάν ο τομέας αυτός θεωρείται κρίσιμος για την στρατηγική του νερού σε επίπεδο ΕΕ όπου η κατανάλωση νερού σε αυτό ανέρχεται σε μόλις 51% (3), μπορεί να σκεφθεί κανείς τι σημαίνει για την Ελλάδα στην οποία το ποσοστό αυτό είναι περίπου 80% και στη Θεσσαλία, όπου το αντίστοιχο ποσοστό είναι μεγαλύτερο του 90%. Η στρατηγική στο σημείο αυτό παραπέμπει στην ΚΑΠ και στα εθνικά σχέδια για την προώθηση τεχνολογιών αύξησης της αποδοτικότητας νερού, επαναχρησιμοποίηση βελτίωση της συγκράτησης του νερού και τη μείωση της ρύπανσης με θρεπτικά και φυτοφάρμακα. Προτείνεται επίσης η προώθηση της οργανικής γεωργίας και βιώσιμων πρακτικών, όπως η γεωργία ακριβείας.

Σε τι ποσοστό όμως αυτές οι πρακτικές μπορούν να καλύψουν τα κενά στη μείωση της γεωργικής παραγωγής που προκαλείται από τη μείωση του διαθέσιμου νερού για άρδευση; Η όλη προσέγγιση της Στρατηγικής για τον ΠΤΓ φαίνεται ως μία μέτρια έκθεση ιδεών πολύ μακράν των αναγκών του ΠΤΓ.

3. Εξασφάλιση καθαρού και οικονομικά προσιτού νερού για όλους, ενδυνάμωση των καταναλωτών και άλλων χρηστών.

Με τη διαπίστωση ότι ακόμα και σήμερα 670.000 ανθρώπους περίπου (ποσοστό 1,5% του πληθυσμού της ΕΕ) δεν έχει πρόσβαση σε ασφαλές καθαρό νερό και 18 περίπου εκατ. άνθρωποι (ποσοστό 4%) δεν έχει ασφαλή πρόσβαση σε νερό, τα μέτρα που προτείνονται για τη βελτίωση της κατάστασης είναι η κατανάλωση προϊόντων με μικρό υδατικό αποτύπωμα, η προώθηση πρακτικών ώστε να κατανοηθεί ότι η τιμολόγηση του νερού προάγουν την αποδοτική χρήση του. Ωραία λόγια για όσους όμως έχουν την πολυτέλεια να επιλέγουν τα προϊόντα που καταναλώνουν…

Οι τομείς που θα ανοίξουν το δρόμο για την ανθεκτικότητα του νερού

Σύμφωνα με τη Στρατηγική η επίτευξη της ανθεκτικότητας του νερού θα βασισθεί σε πέντε τομείς :

1. Διακυβέρνηση και εφαρμογή για την ενίσχυση της αλλαγής

Επιβολή της εφαρμογής των προτεραιοτήτων που απορρέουν από την τελευταία αξιολόγηση των σχεδίων διαχείρισης των λεκανών απορροής ποταμών και των κινδύνων πλημμύρας.

Εδώ ειλικρινά διερωτάται κανένας εάν όντως η ΕΕ δεν έχει αντιληφθεί ότι στην Ελλάδα τα ΣΔΛΑΠ υποβάλλονται μόνο για την αποφυγή προστίμων που δυστυχώς ούτε αυτό επιτυγχάνεται και όχι για να εφαρμόζονται; Από το 2014 μέχρι σήμερα έχουμε τρία ΣΔΛΑΠ (ένα και δύο αναθεωρήσεις) και δεν εφαρμόσθηκε κανένα. Γιατί αυτό να αλλάξει τώρα;

Διοργάνωση τακτικών ανταλλαγών με περιφέρειες, πόλεις και αρχές διαχείρισης υδάτων, για την προώθηση βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τα «τοπία-σπόγγους», καθώς και της διασυνοριακής συνεργασίας στον τομέα των υδάτων.

Επί δεκαετίες τώρα δεν υπάρχει στοιχειώδης συνεννόηση μεταξύ των περιφερειών της Θεσσαλίας και Δυτικής Ελλάδας για τη διευθέτηση της διαφοράς ως προς τη μεταφορά η μη ποσότητας νερού από τον Αχελώο προς της Θεσσαλία, γιατί να αναμένεται να υπάρξει τώρα, όταν πριν καλά-καλά δημοσιευθεί η δεύτερη αναθεώρηση του ΣΔΛΑΠ της Θεσσαλίας η «άλλη πλευρά» προσέφυγε στο ΣτΕ ζητώντας την ακύρωσή του;

2. Χρηματοδότηση, επενδύσεις και υποδομές

Σύμφωνα με τη Στρατηγική πρέπει να υπάρξουν σημαντικές πρόσθετες δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις (οι γνωστές ΣΔΙΤ) σε όλα τα στάδια της διαχείρισης των υδάτων. Είναι γνωστή η δυσπιστία στις ΣΔΙΤ στην Ελλάδα (πολλές φορές δικαιολογημένη) λόγω των ολιγοπωλιακών καταστάσεων στον κατασκευαστικό τομέα, που η συναίνεση στο πολιτικό σύστημα δεν φαίνεται να υπάρξει ποτέ στο πεδίο αυτό, με αποτέλεσμα τουλάχιστον μεγάλες καθυστερήσεις στην εκτέλεση σχετικών έργων.

Και τα ποσά για το θέμα αυτό είναι τεράστια. Οι ετήσιες επενδύσεις για σχετικά έργα που ήδη τρέχουν φθάνουν τα 55 δις ευρώ, ενώ θα έπρεπε να είναι περισσότερες κατά 23 δις ευρώ. Τα ποσά αυτά πρέπει να διατίθενται για επενδύσεις για αποθήκευση βρόχινου («πράσινου») νερού στα χερσαία οικοσυστήματα νερού (φράγματα), και μετατροπής νερού που χρησιμοποιείται στους οικισμούς και τις βιομηχανίες («γκρί νερού») σε «μπλέ νερό» για όλες τις χρήσεις. Στην πρόσφατη ενδιάμεση επανεξέταση της πολιτικής συνοχής, η Επιτροπή πρότεινε μια έκτακτη δέσμη μέτρων να επενδύσουν στην ανθεκτικότητα των υδάτων με χρηματοδότηση έως και 100% από την ΕΕ.

Ας ελπίσουμε ότι κάτι θα αξιοποιηθεί από τη Χώρα μας στην κατεύθυνση αυτή. Βέβαια δεν μπορούμε και εδώ να μη προσέξουμε και επισημάνουμε ότι η Στρατηγική της κας von der Leyen θεωρεί ότι «οι διαταραχές που προκαλούνται από το κλίμα ενισχύουν την επιχειρηματική αξία των επενδύσεων στο νερό και οι καινοτόμες προσεγγίσεις μπορούν να συμβάλουν στην απελευθέρωση σημαντικών ιδιωτικών επενδύσεων».

3. Ψηφιοποίηση και τεχνητή νοημοσύνη για την επιτάχυνση και απλούστευση της ορθής διαχείρισης των υδάτων

Πιστεύεται ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα προσφέρει έγκαιρες γνώσεις για την καλύτερη χάραξη πολιτικής και τον καλύτερο σχεδιασμό και λειτουργία των υποδομών και υπηρεσιών ύδρευσης.

4. Έρευνα και καινοτομία, βιομηχανία νερού και δεξιότητες για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας

Η Στρατηγική επιφυλάσσει σημαντικό ρόλο στην καινοτομία στον τομέα του νερού, θεωρώντας ότι πρέπει να αναβαθμιστεί και προτείνει τη δρομολόγηση μιας βιομηχανικής συμμαχίας για την έξυπνη χρήση του νερού και την τόνωση της καινοτομίας, της ανταγωνιστικότητας και των απαραίτητων δεξιοτήτων στο νερό.

5. Ασφάλεια και ετοιμότητα για την ενίσχυση της συλλογικής ανθεκτικότητας

Η Στρατηγική στο σημείο αυτό με διάθεση αυτοκριτικής παραδέχεται ότι «η γνώση και η αντιμετώπιση των αδυναμιών μας θα μας κάνει πιο ανθεκτικούς», προτείνοντας ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ξηρασίας και του Ευρωπαϊκού Συστήματος Ενημέρωσης για τις Πλημμύρες της Υπηρεσίας Διαχείρισης Εκτάκτων Αναγκών Copernicus. Τέλος θεωρεί απαραίτητη την «υιοθέτηση ενός ευρωπαϊκού σχεδίου προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή».

Τελειώνοντας την κριτική αυτή παρουσίαση της καθυστερημένης αντίδρασης της ΕΕ στη λαίλαπα της ξηρασίας με την υιοθέτηση Στρατηγικής για την ανθεκτικότητά του νερού, επισημαίνεται ότι η επιτυχής εφαρμογή της αφήνεται στους κανόνες της επιχειρηματικής ανταγωνιστικότητας, η οποία παροτρύνεται να εκλάβει την κρίση του νερού ως ευκαιρία για την επιχειρηματικότητα. Δυστυχώς παρόμοιες αντιλήψεις που επικράτησαν διαχρονικά κατέστησαν αναποτελεσματική σε μεγάλο βαθμό την εφαρμογή της οδηγίας για τα νερά το 2000/60/ΕΚ, αφού οι στόχοι της για διαχείριση του νερού με στόχο την διασφάλιση της ποιότητας κυρίως και δευτερευόντως της ποσότητας του νερού, δυστυχώς μέχρι σήμερα παραμένουν ανεκπλήρωτοι και ζητούμενα. Φαίνεται λοιπόν ότι παρά την υποστήριξη από την καλύτερη επιστημονική υποδομή διεθνώς (Κοινό Κέντρο Ερευνών), η ακριβοπληρωμένη γραφειοκρατία της ΕΕ με συνευθύνη των εθνικών κυβερνήσεων αδυνατεί να εκπληρώσει το ρόλο της (και) σε αυτό τον τομέα, δηλαδή της αποτελεσματικής διαχείρισης του νερού, ώστε να εξασφαλίζεται η ανθεκτικότητά του, κάτι που έπρεπε σε μεγάλο βαθμό να είχε επιτευχθεί με την εφαρμογή της οδηγίας 2000/60/ΕΚ για τα νερά. Καιρός οι κοινωνίες να το αντιληφθούν ότι όλα τα μεγάλα (και μικρά) δεν πρόκειται να λυθούν από ακριβοπληρωμένους εκπροσώπους στις Βρυξέλλες, αλλά από τη δική τους ενεργό συμμετοχή.

*Γεωπόνος, δρ. Εδαφολογίας, πρ. Διευθυντής Ινστιτούτου Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ (e-mail: christotsadilas@gmail.com).

1 https://www.politico.eu/article/eu-water-water-resilience-strategy-crisis-by-the-numbers/

2 Toreti et al. Drought in Europe. April 2025. GDO Analytical Report

3 EC COM(2025) 280 final. COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE EUROPEAN ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE AND THE COMMITTEE OF THE REGIONS. European Water Resilience Strategy.

Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET