Φράγμα Αγιονερίου Ελασσόνας: δύο δεκαετίες εγκατάλειψης, ώρα για αποφάσεις – (Του Κώστα Γκούμα)*
Στις πλαγιές του οικισμού Αγιονερίου Ελασσόνας, δίπλα στον Ελασσονίτικο ποταμό, στέκει εδώ και δύο δεκαετίες ένα έργο που δεν υπηρετεί κανέναν: μια σήραγγα εκτροπής και ένας τεράστιος υπερχειλιστής, χωρίς φράγμα, χωρίς νερό, χωρίς αρδευτικό δίκτυο.
Πρόκειται για το «Φράγμα Αγιονερίου Ν. Λάρισας – Έργα υδροληψίας – Αρδευτικό δίκτυο», ένα σύνθετο έργο με σκοπό την άρδευση 23.500 στρεμμάτων, που εντάχθηκε στο Β΄ ΠΕΠ Θεσσαλίας (Β΄ΚΠΣ) το 1999 με φορέα υλοποίησης την ΔΕΚΕ Περιφέρειας Θεσσαλίας.
Το Φράγμα Αγιονερίου είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ημιτελών υποδομών που, παρά τις πολιτικές υποσχέσεις και τις δαπάνες εκατομμυρίων ευρώ, παραμένουν στάσιμες.
Το ημιτελές έργο έχουν επισκεφθεί, τα τελευταία 20 χρόνια (2006-2026), πολλοί υπουργοί, βουλευτές, ευρωβουλευτές και στελέχη της αυτοδιοίκησης. Όλοι τους αναγνώρισαν τη χρησιμότητά του και τάχθηκαν υπέρ της συνέχισής του, ενώ τα ΜΜΕ φιλοξένησαν δεκάδες δηλώσεις, υποσχέσεις, επερωτήσεις και δημοσιεύματα.
Σήμερα, με τη λειψυδρία και τις πλημμύρες να έχουν ήδη αλλάξει την καθημερινότητα της Θεσσαλίας, τα ερωτήματα επανέρχονται: Ποια θα είναι τελικά η τύχη του έργου; Ποιες είναι οι διαδικασίες που απαιτούνται για τη συνέχιση ή την εγκατάλειψή του και από ποιον φορέα θα πρέπει να ξεκινήσουν;
Ένα έργο που «πάγωσε» στον χρόνο
Οι διαδικασίες ξεκίνησαν το 1987, στο πλαίσιο της αντιμετώπισης του υδατικού ελλείμματος της περιοχής με έργα ταμίευσης νερού, και η μελέτη ολοκληρώθηκε το 1996. Το έργο δημοπρατήθηκε το 1999, οι εργασίες άρχισαν το 2000 και συνεχίστηκαν μέχρι τις αρχές του 2006, οπότε ο ανάδοχος αποχώρησε από το εργοτάξιο. Η διακοπή οφείλεται στην έλλειψη χρηματοδότησης και στο υψηλό κόστος κατασκευής του αρδευτικού δικτύου.
Μέχρι τότε είχαν κατασκευαστεί μόνο η σήραγγα εκτροπής, ο υπερχειλιστής, οι τσιμεντενέσεις του σώματος του φράγματος και μία σήραγγα αποστράγγισης. Το κυρίως φράγμα (ύψους 48 μέτρων), τα έργα υδροληψίας και το αρδευτικό δίκτυο δεν κατασκευάστηκαν ποτέ. Ο σχεδιασμός προβλέπει ταμιευτήρα συνολικής χωρητικότητας 15 εκατ. κυβικών μέτρων, με δυνατότητα αξιοποίησης 13 εκατ. κυβικών μέτρων ετησίως, ενώ για τα υφιστάμενα έργα έχουν δαπανηθεί περίπου 12,7 εκατ. ευρώ.
Μελέτες και δηλώσεις, αλλά όχι πράξεις
Βασικός στόχος του έργου είναι η βιώσιμη γεωργία και κτηνοτροφία για τους παραγωγούς της Ελασσόνας και της Τσαριτσάνης και η παραμονή της νέας γενιάς αγροτών στον τόπο τους. Με την κατασκευή του, ωστόσο, επιτυγχάνονται επιπλέον:
· Η αειφόρος διαχείριση των υδατικών πόρων·
· Η διατήρηση στρατηγικού αποθέματος νερού για περιόδους ξηρασίας και λειψυδρίας·
· Ο εκσυγχρονισμός των υφιστάμενων αρδευτικών μεθόδων και μέσων·
· Η αποσυμφόρηση των υπόγειων υδροφορέων, με απελευθέρωση ποσοτήτων νερού για άλλες χρήσεις·
· Η δημιουργία ενός νέου περιβαλλοντικού πόρου·
· Ο περιορισμός των πλημμυρικών φαινομένων, μια συνιστώσα που, μετά τις καταστροφές των τελευταίων ετών, δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δευτερεύουσα.
Έπειτα από πολλά χρόνια αδράνειας, η Περιφέρεια Θεσσαλίας ανέθεσε το 2020 μελέτη κόστους-οφέλους, η οποία ολοκληρώθηκε το 2021. Το 2023 ακολούθησε σχετική επερωτήση περιφερειακών συμβούλων, το θέμα συζητήθηκε στο Περιφερειακό Συμβούλιο, όπου ο τότε Περιφερειάρχης δήλωσε ότι η Περιφέρεια διεκδικεί την ένταξη του έργου στο Ταμείο Ανάκαμψης.
Στις αρχές του 2025 προγραματίστηκαν κινητοποιήσεις από αγροτικούς φορείς της Ελασσόνας και της Τσαριτσάνης, οι οποίοι διεκδικούν την ολοκλήρωση του φράγματος.
Στις 16 Μαρτίου 2025 ο Δήμος Ελασσόνας και η Αναπτυξιακή Ελασσόνας (ΑΕΝΟΛ ΑΕ) διοργάνωσαν ημερίδα, όπου παρουσιάστηκε η μελέτη κόστους-οφέλους. Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακοινώθηκαν, για τα υφιστάμενα έργα έχουν δαπανηθεί 12,69 εκατ. ευρώ (τιμές 2021), ενώ για τα υπόλοιπα ανεκτέλεστα έργα (φράγμα, υδροληψία, δίκτυα), τις απαλλοτριώσεις και τις μελέτες απαιτούνται επιπλέον 55,65 εκατ. ευρώ. Επισημάνθηκε επίσης ότι ο λόγος οφέλους-κόστους είναι 1,67, δηλαδή αρκετά πάνω από τη μονάδα, και ότι το φράγμα εντάσσεται στα μακροπρόθεσμα μέτρα του Σχεδίου Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής Ποταμού Θεσσαλίας για τη λειψυδρία.
Αν τα στοιχεία της μελέτης είναι ακριβή, το πιο επιτακτικό ερώτημα είναι: γιατί ένα έργο με οικονομική αποδοτικότητα δεν έχει ενταχθεί σε πρόγραμμα χρηματοδότησης;
Πολλά είναι επίσης τα ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα:
- Υπάρχουν τεχνικά ή άλλα εμπόδια (π.χ. οικονομικά) για την ολοκλήρωση του έργου και ποια είναι αυτά;
- Ποιες συγκεκριμένες τεχνικές μελέτες (π.χ. φράγμα, υδροληψία, αρδευτικά δίκτυα) χρειάζονται επικαιροποίηση ή τροποποίηση και ποιο είναι το κόστος τους, για την περιβαλλοντική αδειοδότηση (ΑΕΠΟ) και την ένταξη του έργου σε πρόγραμμα χρηματοδότησης, ώστε να ολοκληρωθεί τα επόμενα χρόνια;
- Εξακολουθεί ο Ελασσονίτικος να δέχεται ρύπανση και ποια μέτρα θα εξασφαλίσουν ότι το νερό του ταμιευτήρα θα είναι καθαρό, ώστε να υπάρχουν προοπτικές περιβαλλοντικής αδειοδότησης;
- Υπάρχει ενδιαφέρον από τους αγρότες και τους τοπικούς φορείς για την αξιοποίηση του ημιτελούς έργου και για ποιες χρήσεις;
- Ποιος φορέας θα αναλάβει την ένταξη του ημιτελούς έργου σε πρόγραμμα και την επίβλεψη κατασκευής του και ποιος θα είναι ο φορέας λειτουργίας του έργου, ο οποίος θα πρέπει να αποφασιστεί εκ των προτέρων, προκειμένου να αποφευχθούν προβλήματα, παρόμοια με αυτά που έχουν διαπιστωθεί σε άλλα έργα (Κάρλα, Θυρόφραγμα Γυρτώνης, κ.λπ.);
Μέχρι σήμερα, από όσο γνωρίζω, δεν έχουν απαντηθεί τα παραπάνω ερωτήματα και δεν είναι γνωστό αν κάποιος αρμόδιος ή συναρμόδιος φορέας έχει κινήσει κάποιες από τις ενέργειες και διαδικασίες που προαπαιτούνται, ώστε να είναι εφικτή η ένταξή του έργου σε πρόγραμμα χρηματοδότησης και να συνεχιστούν οι εργασίες ολοκλήρωση του.
Μια γενικότερη εθνική παθογένεια
Το Αγιονέρι δεν αποτελεί εξαίρεση. Σε όλη τη χώρα υπάρχουν διάσπαρτα ημιτελή αρδευτικά έργα (φράγματα και δίκτυα μεταφοράς), στα οποία έχουν δεσμευτεί δημόσιοι και ευρωπαϊκοί πόροι χωρίς ποτέ να αποδώσουν. Πέρα από τα ημιτελή έργα του Άνω Αχελώου, ενδεικτικά αναφέρονται, μεταξύ άλλων, τα δίκτυα μεταφοράς και διανομής του φράγματος Σμοκόβου, Πλακιώτισας Κρήτης, το Φράγμα Μαρμαρά, Νεστορίου, κ.λπ. Κάθε εγκαταλειμμένο έργο είναι διπλή απώλεια: τα χρήματα που ήδη δαπανήθηκαν δεν αποσβένονται, ενώ το κόστος της ανάγκης που προοριζόταν να καλύψει το έργο συνεχίζει να βαραίνει την κοινωνία. Ένα ημιτελές έργο, όσο παραμένει στον αέρα, χάνει συνεχώς αξία και ενίοτε απαιτεί και συντήρηση, χωρίς να προσφέρει τίποτα.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο η τύχη ενός φράγματος. Είναι να υπάρξει μια στοιχειώδης κουλτούρα ευθύνης: κάθε έργο που ξεκινά να ολοκληρώνεται ή, αν δεν είναι πλέον συμφέρον, να τερματίζεται με τεκμηριωμένη, δημόσια απόφαση και με αξιοποίηση όσων έχουν ήδη κατασκευαστεί.
Ώρα αποφάσεων για την τύχη του έργου
Οι πολίτες της Θεσσαλίας δικαιούνται να γνωρίζουν τις θέσεις της Πολιτείας στο σύνολό της (Υπουργεία, Περιφέρεια, Ο.Δ.Υ.Θ, Δήμος) και των πολιτικών φορέων : όχι γενικές υποσχέσεις, αλλά συγκεκριμένες προτάσεις, δεσμεύσεις, χρονοδιαγράμματα και πηγές χρηματοδότησης για το συγκεκριμένο έργο.
Να δημοσιοποιηθούν όλα τα αναγκαία στοιχεία, να γίνει μια ειλικρινής διαβούλευση και να εξεταστούν όλες οι υπάρχουσες δυνατότητες για την ολοκλήρωση του ημιτελούς έργου: αξιοποίηση ως έργου ταμίευσης νερού πολλαπλής σκοπιμότητας (άρδευση, συμπληρωματική υδροδότηση οικισμών, αντιπλημμυρική θωράκιση, περιβάλλον) ή, αν αυτό αποδειχθεί ανέφικτο, οριστικός και αιτιολογημένος τερματισμός του.
Ο Ο.Δ.Υ.Θ, ο δήμος της περιοχής και οι αγροτικοί – παραγωγικοί φορείς οφείλουν να βγουν από την αδράνεια και σε συνεργασία με την Περιφέρεια Θεσσαλίας να αποφασίσουν τι «μέλλει γενέσθαι».
Κάθε κυβικό μέτρο νερού που θα αποθηκευτεί στον ταμιευτήρα θα είναι ένα βήμα για τη θωράκιση της περιοχής από τη λειψυδρία και τις πλημμύρες. Κάθε μέρα καθυστέρησης απομακρύνει τους αγρότες της περιοχής από ένα βιώσιμο μέλλον.
Η κλιματική κρίση δεν αφήνει περιθώριο για μια τρίτη χαμένη δεκαετία.
*Ο Κώστας Γκούμας είναι γεωπόνος, πρ. Δ/ντής Εγγείων Βελτιώσεων, πρ. πρόεδρος ΓΕΩΤΕΕ/Κεντρικής Ελλάδας και μέλος της Ε.Δ.Υ.ΘΕ.
